Speurtocht naar een vergeten stad

 

Verwacht hier geen horden zwetende toeristen. Wie naar Punda Maria gaat is gemotiveerd. Je kan helemaal vanuit het zuidelijk deel vanaf Pretoriuskop of Skukuza zowat 400 kilometer noordwaarts doorheen het Krugerpark. Tot de lodge Elephant voel je jezelf nog als ‘beestjeskijker’. Met een beetje geluk heb je de ‘Big Five’ dan wel gezien. Het wordt dan vooral kilometervreten door eindeloze landschappen over een pijlrechte, eveneens eindeloze tweevaksbaan. Skeletten van olifanten, aangevreten door gieren en secretarisvogels zijn niet ongewoon op deze tocht. Maar het gevoel van het ‘één zijn’ met dit stuk Afrika zet alle gevoel voor angst of afkeer opzij. Dit is nog een brok paradijs zonder commercie.

Er geldt een snelheidsbeperking over de hele lengte van het Krugerpark en na zonsondergang is het niet meer aan te raden (én zelfs verboden) zich nog zonder begeleiding van professionele Rangers op de baan te wagen. Op asfaltwegen is de maximum toegelaten snelheid 50 km per uur en je ontkomt niet aan de verleiding af en toe het gaspedaal wat dieper in te duwen, maar die snelheidsbeperking is er niet voor niets. In het noordelijk deel van het park is er heel wat minder menselijke beweging, dus voelen de dieren zich minder bekeken en durven ze plots onverwacht de rijbaan opduiken. We maakten het mee met een tonnenzware buffel. Wij leven nog. De buffel ook, maar er was wel een spectaculaire zwenkpartij voor nodig om deze te ontwijken.

 

Punda Maria is een lodge waar de tijd een paar decennia heeft stil gestaan. Met mondjesmaat wordt er een begin gemaakt van enige modernisering. We hebben de indruk dat hier vooral gerekend wordt op goed voorbereide groepen of individuen met een welbepaald doel, voor wie luxe bijkomstig is. En dat doel was voor ons Thulamela.

 

De ontdekking van deze site is nog vrij recent. Pas in 1983 kwam een Ranger bij toeval op een heuveltop midden een reeks van stokoude Baobab-bomen. De man had zich te voet een weg gebaand doorheen de vrijwel ondoordringbare woestenij. Tot zijn verbazing vond hij hier een aantal muren, die de eeuwen hadden getrotseerd. Meteen begon het onderzoek naar de oorsprong naar wat steeds meer begon te lijken op een mysterieuze verdwenen stad.

Vanaf 1991 waren de archeologen zeker: dit was ooit Thulamela, een 400 jaar oude stad met dezelfde kenmerken als Great Zimbabwe, een site in Zimbabwe zelf. Ze stelden vast dat de stad gebouwd werd in de periode 1550-1650. Ze vonden ook graven en voorwerpen die hun thesis moesten steunen. Gouden kralen en fraai beschilderd keramiek verwezen naar een bijzondere cultuur. Voor het Krugerpark werd het een nieuwe troef. In 1993 werd er een begin gemaakt met de reconstructie, de verwijdering van overwoekering van gras en fijnbos.

De vakmensen stelden vast dat hier geen cement was gebruikt. De stad op de heuvel was opgebouwd door stapeling van stenen. Bij de restauratie werd geen enkele nieuwe steen gebruikt.  

 

Al vlug beseften de archeologen dat Thulamela past in een veel vroegere context. Zij vonden bindingen met de vroegere bevolking die zich schaarde rond de samenvloeiing van de Limpopo, de Shashe en de Luvuvhu rivieren. Het ging hier om een sedentaire gemeenschap van boeren, pottenbakkers, wevers, metaalbewerkers en bouwvakkers. Er zijn sporen gevonden van landbouw, gedomesticeerde dieren, metalen wapens, sierraden en koperen ornamenten. Ijzer, tin en vooral ivoor en goud dat ze in de nabijgelegen rivieren aantroffen waren de grondstoffen waarmee een handel met de Arabische moslims tot stand kwam.

Omstreeks het Jaar 1000 beheersten deze Arabische handelaars de Indische Oceaan. Vanuit nederzettingen in Mozambique waren er periodieke zeilroutes naar de Indische kusten.

De noord-oostenwinden waren vooral behulpzaam tijdens de maanden december tot februari voor de heenreis. Van april tot september kwamen de zuid-westwinden die de handelaars met hun zeilschepen terug huiswaarts brachten. Deze ‘Handelswinden’, zoals ze genoemd werden,   

brachten uiteindelijk welvaart voor het volk rond de Limpopo en Shasne.

Door de oprichting van ‘controleposten’ kregen zij vat op deze handelsroute. De hoofdman van deze nederzettingen zorgde ervoor dat er voldoende goud en ivoor voorradig was zodat de handelaars redenen te over hadden om bij hen langs te blijven komen.

 

Dat deden ze en dit legde de ‘hoofdman’, of de Khosi, geen windeieren. Zijn succesvolle aanpak bezorgden hem en zijn opvolgers een goddelijke status. De macht van zo’n Khosi was onbeperkt. Hij regeerde als een koning en met de bouw van een ‘paleis’ op de heuvel werd hij boven de gewone stervelingen geplaatst. Daar omringde hij zich met zijn naaste familie, koks, muzikanten en vooral ook lijfwachten. De plaats waar deze ‘burcht’ ontstond werd Mapungubwe genaamd. In een van de graven van zo’n Khosi werden onder meer een gouden ceremoniestok en een gouden neushoorn gevonden.

Voor het Mapungubwevolk was de neushoorn het symbool van ‘kracht’ en ‘bescherming’. De scherpe hoorn vertolkte de zorg voor het jong, zoals de Khosi de zorg voor zijn volk op zich had genomen. De neushoorn is overigens ook het symbool gebleven van het Venda-volk dat zijn thuis heeft in de huidige provincie Limpopo.

De teloorgang van Mapungubwe begon rond 1300. Vermoedelijk na de dood van een leider en de daaropvolgende sterk verminderde handelsrelaties. Met de komst en de groei van Great Zimbabwe ontstond stilaan een nieuwe hoogconjunctuur met een ‘Mambo’ als absolute heerser. Zijn residentie was omgeven door hoge muren met torens en monolieten.

De ‘Mambo’ bezat bovennatuurlijke krachten en zorgde voor regen, voedsel en bescherming van zijn volk. Omgeven door zijn naaste familie had hij de volledige controle over de streek.

Het gewone volk leefde verspreid in kleinere dorpen rond zijn ‘paleis’ op de heuvel.

 

 

 

Wat we in Thulamela aantroffen is een afsplitsing van Great Zimbabwe. Deze Khosi had zich omstreeks 1450 op een wel erg strategische plaats gevestigd op de route vanaf de handelspost aan de kust van Mozambique naar het Afrikaanse binnenland. De site toont aan dat er plaats was voor inspraak en openbare politieke discussie. Dit gebeurde op een grote open plaats, meestal onder een grote Baobab-boom. De Khosi had in zijn residentie zelfs een audiëntie-kamer waar groepen of individuen hem om advies kwamen vragen. Een soort van ‘democratie’ was hier dus zeker aanwezig, maar de Grote Leider zorgde vooral voor zichzelf, zijn vele vrouwen en zijn familie. De oudste broer was de ‘Tweede in Bevel’ en woonde vlakbij de Khosi. De bevoorrechte “Eerste Vrouw’ genoot verzorging en respect van de andere vrouwen. Zij was verantwoordelijk voor de bezoekers en representatie bij bijzondere gelegenheden.

Met de komst van de Portugezen in deze hoek van Zuidelijk Afrika raakte de hele handelsactiviteit in hun handen. Ook Thulamela werd door hen bezet, al bouwden zij dit niet verder uit als echte stad. Hiermee kwam er wel een einde aan de macht van de Khosi. Tal van historische documenten, vondsten van Chinees porselein en documenten verwijzen naar de komst van dit nieuw tijdperk van Westerse kolonisatie.

Het definitieve einde van Thulamela kwam er in 1946 toen de nog resterende stammen van de Makuleke, Mhinga en Makahane uit het Krugerpark werden verdreven. Het hele gebied werd sedertdien geïntegreerd in het Nationaal Park waar de dieren de volle vrijheid kregen. Nadien deed de natuur jarenlang haar werk.

Voorlopig blijven de toeristen er weg. Er liggen nauwelijks wegen daarheen en de site is nog niet bevolkt door verkopers van kitsch en prullaria. Zonder begeleiding van de gewapende Rangers uit Punda Maria is het trouwens niet geraden op eigen houtje op zoek te gaan naar deze historische plaats. Voor de archeologen en historici wacht hier nog een bijzondere taak.

           

Info over de natuurparken vind je op www.sanparks.org. Voor informatie over de Punda Maria Lodge (T: 013 735 6873) surf je naar http://www.krugerpark.com/punda-maria.htm. Nabij Punda Maria is een klein maar boeiend informatiecentrum. De verantwoordelijke is: George Lohmann (E: georgloh@vodamail.co.za).

Andere interessante websites:

(Met dank aan de Rangers van Punda Maria: Eric Malulehe en Jobe Shabangu).

 

(Willem Persoon)