Kamamma's en townships

Toen ik onze Zuid-Afrika reis boekte stond één ding vast: ik wilde het land van een andere kant leren kennen. De natuur had ik ontdekt tijdens een vorige reis, deze keer wilde ik terug voor de mensen. Op de Vakantiebeurs in Utrecht sprak ik mensen van Dreamcatcher. Zij werken al bijna 25 jaar in de townships en de plattelandsgebieden, zij aan zij en in harmonie met de bevolking.

Townships zijn in de ogen van de meeste mensen “no go areas” en roepen beelden op van krotten en armoede . Toen ik aan vrienden vertelde dat ik tijdens de reis door Zuid-Afrika in townships wilde gaan slapen, keken de meesten me verbaasd aan. Reacties als “dat meen je niet serieus toch…?, “dat durf je niet”of “ben je het leven moe” vielen me ten deel. De soms gewelddadige beelden die we in het televisienieuws zien of de schreeuwerige foto’s in dagbladen tonen echter slechts één kant van de medaille, er is ook een andere, hartverwarmende, kant aan de townships. Zo ontmoette ik in Kayamandi vrolijk geklede vrouwen die de sterren van de hemel zongen en was ik te gast bij een Kamamma die de geheimen van de Zuid-Afrikaanse keuken met me wilde delen.

Nadat ik in verschillende townships in het Kaapse wijngebied, aan de Tuinroute en in de Kleine Karoo had vertoefd, werd me duidelijk dat dé township niet bestaat. Een community kun je net als iedere stadswijk verdelen in verschillende (welstand en) welzijnsniveaus. Het beeld dat wij, Europeanen, hebben van een township wordt bepaald de allerarmste buurten waar de golfplaten krotten staan en waar kinderen doelloos op straat slenteren. Deze wijken zijn er inderdaad, maar daarnaast zijn er nog zo’n drie tot vier niveaus. Na het golfplaten hutje komen de eenvoudige gratis huizen van de regering. Hiervoor komen die mensen in aanmerking die aan kunnen tonen dat ze in de basis behoefte van hun gezin kunnen voldoen. Met het beperkte inkomen kunnen de ouders of de alleenstaande ouders bijvoorbeeld eten en kleding kopen voor het gezin. Vaak zijn dit stenen huisjes met één vertrek en een sanitaire voorziening. Water- en licht worden aangelegd maar de bewoners worden gestimuleerd om zelf inkomen te verwerven om deze aansluitingen tot in hun huisjes door te trekken. Wie een baantje heeft weten te bemachtigen kan na jaren zijn onderkomen wellicht uitbreiden met een extra kamer of soms verdieping.

Wie een Homestay of een Cook Up boekt, kan er gerust op zijn dat aan zijn veiligheid en comfort is gedacht. De Homestays die Dreamcatcher aanbiedt vallen allemaal in de twee hoogste welzijnssegmenten binnen de communities. Dit omdat hygiëne, veiligheid en comfort voor de Kamamma’s een groot goed is. De Kamamma’s willen hun gasten in een waardige omgeving ontvangen. Daarvoor spenderen zij graag hun spaargeld om het de gasten naar de zin te maken. Er zijn Kamamma’s die bijvoorbeeld een TV kopen omdat zij denken dat wij westerse mensen dat fijn vinden.

Steeds was mijn ervaring weer dat de zwarte Afrikanen het hartverwarmend vinden als belangstellende bezoekers luisteren naar hun geschiedenis en levensverhalen. Ik heb dit als zeer verrijkend ervaren. Ik had bij het afscheid vaak het gevoel dat de gastfamilie mij veel meer had gegeven dan ik voor de overnachting of de maaltijd had betaald. Een bezoek aan een township is simpelweg niet in geld uit te drukken en is beslist geen gewone excursie. Oh, ja … De Kamamma’s spreken liever over “community” dan over een township, en die respectvolle gewoonte neem ik graag van hen over.

Een veel gestelde vraag was “Staat mijn huurauto er nog wel de volgende dag?”. Het antwoord is simpel ”Ja hoor want ook daaraan is gedacht. Zelf regelde ik vooraf alle overnachtingen via Dreamcatcher. De organisatie zorgt voor de praktische details en zo zijn de mensen voorbereid op je komst. Het is niet aan te bevelen om zonder vooraankondiging zelfstandig een township binnen te gaan. De bewoners van deze wijken zitten niet te wachten op onverwacht bezoek of te wel ‘aapjes kijken’.

Dreamcatcher voorzag me van tevoren met de gegevens van of een politieagent of lokale gids maar vaker de kamamma’s zelf, die me vanaf de afgesproken plaats naar het gastgezin hebben gebracht. Een maal bij het gastgezin aangekomen, werd er meestal en plekje achter het hek vrij gemaakt zodat mijn huurauto veilig was tijdens de nacht. 

Als Afrikaanse vrouwen een Dreamcatcher Kamamma willen worden, volgen ze eerst drie jaar een soort cursusprogramma. Het leeraanbod varieert van hygiëne, gastvrijheid, kennis van basis beginselen van het toerisme, communicatietraining (zowel met de gast als met hun buren en andere bewoners van hun “community”, hoe en waar doe ik mijn inkopen, hoe ga ik om met afval (milieuzorg) en soms aangevuld met kooklessen als de Kamamma eventueel ook graag het Cook-up programma wil aanbieden. Kortom, een tranformatie van dienstbode naar dienstverlener.

Een verplicht onderdeel van de cursus is dat de Kamamma’s zelf ook een project (zeg maar goed doel) adopteren. Dat kan variëren van hulp aan ouderen, koken voor mensen uit de gemeenschap, kinderen die niet naar school kunnen een eigen programma tijdens de dag aanbieden, of mede mensen met Aids of HIV begeleiden. De meeste Kamamma’s sluiten zich aan bij bestaande initiatieven, sommige zetten zelf een activiteit op. Zo doen de Kamammas op hún beurt iets terug voor de gemeenschap.

Er zit nog een aantrekkelijke kant aan want de projecten waarvoor de Kamamma’s zich inzetten hebben op hun beurt ook weer behoefte aan vrijwilligers. En zo kon het gebeuren dat ik Cheryl in Oudtshoorn tijdelijk kon bijstaan in haar hulp aan straatkinderen in de armste wijken van Oudtshoorn, naast de gewone attracties zoals de cheetahs en de struisvogels. Cheryl kreeg zo een leuke bezetting in haar Homestay en ik leerde meer van het leven. Het was heerlijk om ’s avonds met Cheryl en haar familie in de tuin te zitten en de ervaringen te delen. Ook dat was belangrijk want het vrijwilligerswerk met de straatkinderen was best heftig.

Tijdens mijn rondreis in de Kaap provincie in Zuid-Afrika heb ik in townships deelgenomen aan kookprojecten van Dreamcatcher. Tijdens deze zogenaamde “Cook up with Kamamma’s” delen de zwarte vrouwen als het ware hun keukengeheimen met hun gasten. Het zijn geen kooklessen zoals wij die in ons land kennen, maar het zijn wel hele leuke sociale bijeenkomsten.

Als ik in de community van Kayamandi (Stellenbosch) bij mijn gastvrouw mama Esma aankom, prikkelen heerlijke keukengeuren mijn neus. Bij een kopje rooibos thee vertelt mama Esma dat zij al de hele dag bezig is met de maaltijd. Van oudsher koken de mama’s alleen met verse producten, simpelweg omdat ze tot voor kort nog geen koelkast hadden om hun producten gekoeld te bewaren. Iedere dag gaat de huisvrouw maar de markt of de winkel om verse groenten en andere ingrediënten te kopen. Daarna spendeert ze thuis menig uur bij het bereiden van de maaltijd.

De Afrikaanse kaapprovincie is rijk aan groenten en fruit. De aanwezigheid van de oceanen voorziet grote delen van het gebied dagelijks van verse vis. Daarnaast zie je in winkels een gevarieerd vleesaanbod: van rund tot kudu, van struisvogel tot kip. Vlees is relatief duur en zul je daardoor minder snel op tafel zien bij de bewoners van de communities. Tijdens een Cook up legt de Kamamma uit hoe zij de gerechten traditioneel klaar maakt. Als je alles mee wilt maken moet je een hele middag uittrekken om de kneepjes van het kookvak mee te krijgen. Ervaring leert dat de meeste gasten het leuk vinden om bij lokale mensen thuis te eten en te leren over de culinaire tradities van een land of streek.

Om de gast toch wat uitdaging te bieden, kun je bij veel Kamamma’s de laatste fase van het koken actiever meemaken. Dat wil zeggen dat je soms de deksels van de pan mag nemen, soms roer je in het gerecht. Sommige Kamamma’s laten je een kleine hoeveel van het gerecht zelf maken zodat je een beter idee krijgt van de samenstelling.

Het hoogtepunt is èn blijft het samen eten met de familie van de gastvrouw. Vaak zijn het samengestelde families omdat in relatief veel families gezinsleden zijn overleden aan bijvoorbeeld Aids. De zorg voor elkaar is hartverwarmend. De verhalen maken diepe indruk. Eerlijkheid gebied te zeggen dat wanneer je met bijvoorbeeld twee maximaal vier gasten bij een Cook up bent alles veel intensiever is dan wanneer je met een grotere groep te gast bent. Omdat de keukens vaak relatief klein zijn, kan maar een beperkt deel van de groep actief mee doen met de laatste fase van het koken. Ervaring leert dat de andere groepsleden het zich gemakkelijk maken in de woonkamer of in de tuin van de gastfamilie. In het laatste geval heeft de mama soms deeg klaar liggen waarmee de gasten zelf een roosterbroodje kunnen maken.

Bredie = stoofpot; braai = het Zuidafrikaans voor barbecue; pawpaw = papaya; sosaties = kebab; creamstyle sweetcorn = gestampte zoete maïskorrels met crème fraiche ; peppadew = pikante spaanse peper; bobotie = gehaktschotel met eimengsel als bovenlaag